«تکیه کوچک تجریش» و ماجرای عاشقانه تراژیک ناصرالدین شاه و جیران

از وسعت و عمق عشق ناصرالدین شاه به جیران یا همان فروغ السلطنه هر چه بگوییم کم گفته ایم. جیران آن قدر در دل شاه نفوذ و احترام داشت که دوبار فرزندانش که البته عمر به دوام نداشتند را علی رغم این که جیران نسب قاجاری نداشت به ولی عهدی برگزید. اما امان از بد عهدی روزگار که خود جیران هم به علت ابتلا به سل وقتی تنها ۱۳ سال از سلطنت ناصر الدین شاه گذشته بود دار فانی را وداع گفت.

کد خبر: ۹۰۶۵۱۳

تاریخ: ۰۳ بهمن ۱۴۰۴ - ۱۹:۰۳

طبق برخی نوشته ها، شاه قاجار او را در یکی از مهمانی های مادرش دید و یک دل نه صد دل عاشق جیران شد.

تجریش دهه ها و بلکه سده ها است برای اهالی تهران نقشی از بهشت و باغ های مصفایش دارد. عمری است تهرانی جماعت وقتی بخواهند دل را کمی صفا دهند و از غبار سختی روزگار بکاهند دست عیال و بچه ها را می گیرند و راهی این منطقه شمالی می شوند. که خدا وکیلی هر چه دل بخواهد مهیا است و از بازار بی نظیرش گرفته تا امام زاده صالح(ع) و موزه های پر شمارش و کوچه های باریک و پر درختش همه شما را چون آهن ربایی به خود می کشند.

اما در این مقال صحبت از تجریش بهانه ای است تا در مورد تکیه کوچک تجریش بنویسم که البته بهتر از بنده می دانید که تجریش ۲ تکیه دارد که ان شا الله در فرصتی دیگر به تکیه بزرگ آن هم خواهیم پرداخت. اما تکیه کوچک ارتباطی جالب با جیران فروغ السلطنه همسر سوگلی ناصرالدین شاه دارد.

تبار جیران

جیران که شهرتش تجریشی بود و اهل روستای جعفرآباد در شمال تجریش بود فرزند محمد علی تجریشی نجار ساده ای از اهالی این منطقه شمالی تهران بود. (طبق نوشته عباس امانت) جیران در ابتدا رقاص و رامشگر در دستگاه طرب مهدعلیا مادر ناصرالدین شاه بود و وقتی شاه قاجار او را در یکی از مهمانی های مادرش دید یک دل نه صد دل عاشق جیران شد و او را صیغه کرد اما به مرور آن قدر میزان شیفتگی سلطان صاحبقران به این زن صیغه ای خود زیاد شد که او را عقد دایم کرد.

البته دلبستگی شاه قاجار به جیران به خود او محدود نماند بلکه محمد علی پدر جیران هم به حکومت شمیران گماشته شد و برادر جیران هم علی رغم بیسوادی  به سمت فراش خلوت ناصرالدین شاه برگزیده شد. ناصرالدین شاه حتی دستور داد برای پدر جیران یک نسب خیالی هم بسازند و میرزا آقا خان نوری در نسب نامه ای دروغین نسب محمد علی تجریشی پدر جیران را به هلاکو خان مغول رساند.

معماری سازه

گفته می شود تکیه کوچک در اواسط سلطنت ناصرالدین شاه در سال ۱۲۸۳ هجری قمری به دستور محمد علی پدر جیران با مساحتی بیش از ۵۰۰ متر مربع در دو طبقه بنا می شود. زمین تکیه به شکل مستطیل، و دو ضلع بلند آن در جبهه‌های شرقی و غربی است. این مستطیل با کمی پخی در گوشه‌ها به طرح هشت‌ضلعی تبدیل شده است. بنا در داخل و خارج دارای تزیینات کتیبه‌نویسی و کاشی‌کاری است.

نمای داخلی تکیه با آجر و در بعضی جاها با سیمان پوشیده شده است. استفاده از آجر سه‌سانتی در نمای جنوبی (برخلاف دیگر نماها) و نیز نصب پنجره‌های فلزی تیزه‌دار در طبقه‌ی دوم، از زیبایی این نما و هماهنگی آن با دیگر بخش‌ها کاسته است. هم چنین تمامی در و پنجره‌های طبقه‌ی همکف نیز فلزی و در تعارض با فضای تکیه به‌عنوان مکانی قدیمی است.

دورتادور تکیه در طبقه‌ی همکف ۱۱ غرفه، و در طبقه‌ی دوم حدود ۱۲ طاق‌نما قرار دارد.  تالار تکیه با سقفی مرتفع در ضلع شمالی، و پلکان منتهی به زیرزمین (وضوخانه) و درِ نمازخانه‌ی مسجد اعظم در ضلع جنوبی واقع شده است. گفته می‌شود در گذشته، در ضلع جنوبی سقاخانه‌ای وجود داشته است که امروزه به شکل فضایی خالی کنار در مسجد قرار دارد.  تالار تکیه حدود ۵/ ۱ متر بالاتر از سطح زمین است. بالای تالار طاق‌نمایی وجود ندارد و بر پیشانی آن، کتیبه‌ای در دو ردیف به خط نستعلیق نقش بسته است. همچنین در منتهی‌الیه شمالی ضلع غربی دری چوبی دیده می‌شود که به کوچه‌ای باریک و کوتاه بازمی‌شود.

مراسم عزاداری سالار شهیدان

در تکیه‌ی کوچک مراسم نخل‌گردانی انجام می‌گیرد. تکیه دارای دو نخل کوچک است که هنگام مراسم با تمثال ائمه و گل و گیاه مزین می‌شوند. یکی از این نخل‌ها در حدود ۶۰سال پیش ساخته شده و دیگری قدیمی‌تر است. در روز عاشورا، سادات و جوانان محل نخل را به صحن تکیه می‌آورند و دور صحن می‌گردانند. همچنین به گزارش اهالی محل، درگذشته، تکیه دارای تختی بوده که در وسط آن، حوضی با تلمبه‌ی آب قرار داشته و هنگام اجرای مراسم روی حوض با تخته‌چوبی پوشانده می‌شده است. از حدود۳۰ سال پیش، تخت تکیه برداشته شده و امروزه صحن تکیه فاقد تخت است و نکته آخر این که شاهکار معماری ایرانی وقتی مشخص می شود که بدانید سقف این تکیه بدون ستون است.

منبع: عصر ایران